"Menemen Endeksi" İstanbul gerçeğini ortaya koydu: Metropolde hayat daha pahalı
İstanbul’da gıda fiyatları “Menemen Endeksi” üzerinden ölçüldüğünde, maliyet şoklarının tüketiciye çok daha hızlı yansıdığı görülüyor. Bu durumda metropolde yaşam maliyeti Türkiye ortalamasının üzerinde oluşuyor ve bu durumda kalıcı oluyor.
ÖZDER ŞEYDA UYANIK
İstanbul’da gıda fiyatlarındaki yükseliş, TÜFE’nin önüne geçiyor. Doç. Dr. Caner Özdurak’ın hazırladığı “İstanbul’un Gıda Jeopolitiği” çalışmasına göre, temel gıda maliyetlerini ölçen; yine Özdurak’ın çalışması olan “Menemen Endeksi” ile fiyat oynaklığı ve alım gücündeki erime açık şekilde görüldü.
Menemen Endeksi
Çalışmaya göre, temel gıda ürünlerinin maliyetleri döviz kuru ve üretici fiyatlarındaki artışlara karşı son derece hassas bir konumda bulunuyor. Özellikle kur ve gıda ÜFE’sindeki yükselişler, kısa sürede tüketici fiyatlarına yansıyor.
Menemen Endeksi, bu geçişkenliği doğrudan gösterirken, mutfak enflasyonunun resmi verilerden daha sert ve oynak seyrettiğini ortaya koyuyor. Bu durum, özellikle sabit gelirli kesimler açısından alım gücünün hızlı şekilde erimesine neden oluyor.
Martta açılan makas nisanda da sürdü
Menemen enflasyonu nisan ayında yumurtada görülen yüzde 4,20’lik, kuru soğandaki yüzde 1,96’lık ve çarli biberdeki yüzde 11,05’lik düşüşe rağmen domatesteki yüzde 26,27’lık artış nedeniyle aylık yüzde 3,63, yıllık ise yüzde 34,08 olarak gerçekleşti.
Çarliston biberde geçen ay yüzde 86,27’lık artış görüldüğü de hatırlatılırken, Menemen Endeksi’nin hazırlamaya başlandığı 2018 yılı başından bu yana ilk defa sebze fiyatlarının üst ve alt bantları arasında, özellikle Mart 2026 sonuna doğru artan bir ivmeyle oluşan geniş makas Nisan 2026’da da gözlendi. Dönemsel olarak oldukça volatil ve jeopolitik risklerin de arttığı bu süreçte daha sağlıklı bir ölçüm olarak 12 aylık ortalama yıllık menemen enflasyonuna dikkat çekilerek; burada artış yüzde 34,29 oldu.
İstanbul’un farkı
Çalışmada İstanbul’da enflasyonu, Türkiye ortalamasına görece, kalıcı şekilde daha yüksek seyrediyor. Bu fark, metropolde yaşayanlar için yüzde 4 ila 10 arasında ek bir yaşam maliyeti anlamına geliyor.
Özellikle gıda, konut ve eğitim gibi kalemlerde görülen ayrışma, İstanbul’un yapısal bir “maliyet yükü” taşıdığını ortaya koyuyor. Gıda tarafındaki fark ise yalnızca talep açısından değil, tedarik zincirinin maliyetlerinden de kaynaklanıyor.
Sorun: Maliyet zinciri
Yüksek gıda fiyatlarının temel nedenine yönelik yaygın görüşün aksine, çalışmada perakende sektöründe marjların oldukça düşük seviyelere gerilediği vurgulanıyor.
Perakendede kâr marjı yüzde 0,25’e kadar düşerken, fiyat artışlarının ana kaynağını da üretim maliyetleri, finansman yükü ve lojistik verimsizlikler oluşturuyor.
Diğer yandan tarım ve gıda üretiminde faaliyet kârlılığı korunmasına rağmen, yüksek finansman giderleri net kârlılığı ciddi şekilde düşürüyor. Bu durum, arz tarafında sürdürülebilirliği zorlaştıran bir unsur olarak da dikkat çekiyor.
İstanbul’un gıda sorunu
Çalışmada İstanbul’un gıda arz yapısının uzun tedarik zincirlerine bağımlı olduğu, bunun da fiyatların yüksek kalmasına neden olduğu belirtiliyor. Taşıma maliyetleri, ürün kaybı ve lojistik verimsizlikler tüketici fiyatlarına doğrudan yansıyor.
İstanbul’da gıda enflasyonunu da bu nedenlerle daha yüksek ve oynak oluyor.
Marmara Havzası modeli
Çalışmada, İstanbul’un gıda enflasyonunu kontrol altına almak için şu öneriler yer alıyor:
Bölgesel üretim entegrasyonu: İstanbul’un Marmara Havzası ile entegre bir üretim ve tedarik sistemine geçmesi.
Lojistik model: Tekirdağ, Bursa, Balıkesir gibi en fazla 3 saatlik mesafelerdeki merkezlerden sağlanacak tedarikle maliyet ve firelerin yüzde 20-30 azaltılması.
İBB’nin “pazar yapıcı” rolü: Üreticiye alım garantisi, finansman desteği ve lojistik altyapı sağlanması.
Finansman yükünün hafifletilmesi: Tarım ve gıda üreticileri üzerindeki kredi maliyetlerinin düşürülmesi.
Hibrit model: Şehir içi küçük ölçekli üretimin korunması, ana arzın da bölgesel üretimden sağlanması.
Çalışmanın sonucunda, İstanbul’un kendi içinde üretimle çözüm aramak yerine Marmara Bölgesi’ni yöneten bir “gıda ve lojistik merkezi” haline gelmesi gerektiği vurgulanıyor.
