İstanbul'da kurtarılan yavru goril Zeytin'e ne oldu?
Zeytin adı verilen yavru goril, 22 Aralık 2024'te Nijerya'dan Tayland'a kaçak olarak götürülmek istenirken İstanbul Havalimanı'ndaki kargo biriminde bulunmuş, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından korumaya alınmıştı. Peki, Zeytin şimdi nerede yaşıyor?
Zeytin adı verilen yavru goril, 22 Aralık 2024'te Nijerya'dan Tayland'a kaçak olarak götürülmek istenirken İstanbul Havalimanı'ndaki kargo biriminde bulunmuş, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından korumaya alınmıştı.
Peki aradan geçen yedi ayda Zeytin'e ne oldu, neden hala Türkiye'de ve bu durum gorilin gelişimini nasıl etkiliyor?
Zeytin'in kurtarılmasının ardından, son çıkış noktası olan Nijerya hükümeti ve her iki ülkenin de taraf olduğu Nesli Tehlike Altındaki Yaban Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticareti Sözleşmesi (CITES) yetkilileri sürece dahil oldu.
BBC Türkçe'nin konuştuğu uzmanlar CITES'ın, el konulan canlı hayvanların menşe ülkelerine ya da uygun bulunan bir koruma merkezine iadesine ilişkin özel hükümleri içerdiğini belirtiyor.
Jane Goodall Enstitüsü Primat Uzmanı Aslıhan Niksarlı, Türkiye ve Nijerya'nın CITES tarafı olarak bu yükümlülüklere uygun hareket etmeye kararlı olduklarını gözlediklerini belirtiyor.
BBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan Pan Afrika Koruma Merkezi Birliği (PASA-Pan African Sanctuary Alliance), el konulan kaçak hayvanların iadesinin CITES tarafları arasında düzenli olarak gerçekleştiğini aktardı.
Örneğin Türkiye'nin geçen yıl ele geçirilen 100'den fazla Afrika gri papağanını Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ne geri gönderdiğini hatırlattı.
Nijerya hükümetinin Zeytin'i teslim almak için gerekli belgeleri ve düzenlemeleri hazırladığını belirten PASA, Zeytin'in Mart 2025'te Nijerya'ya geri gönderilmesinin öngörüldüğünü hatırlattı.
Ancak bu gerçekleşmedi.
"Türkiye'de Zeytin'den başka goril yok"
Uzmanlara göre Türkiye'de Zeytin'den başka goril yok ve primatlar için özel, akredite bir koruma ya da rehabilitasyon merkezi de bulunmuyor. Bu nedenle burada kalması, Zeytin'in gelişimini olumsuz etkileyebilir.
Gorillerin, grup içi bağları güçlü sosyal canlılar olduğunu belirten Aslıhan Niksarlı, Zeytin'in de kendi türü olan gorillerle birlikte yaşamasının hem sosyal hem de fiziksel gelişimi için büyük önem taşıdığını söylüyor:
"Bir goril; hatta genel olarak bir primat, bulaşıcı bir hastalık taşımıyorsa ya da asosyal davranışlar sergilemiyorsa asla yalnız yaşamamalıdır."
PASA da rehabilitasyon sürecinde hayvanın, hayatta kalma becerilerini ve içgüdülerini koruyabilmesi veya yeniden kazanabilmesi için doğal yaşam alanlarına benzer bir koruma merkezinde olması gerektiğini ifade ediyor.
Gorillerin neslinin tehlike altında olduğunu hatırlatan kurum, yaşam alanından kaçırılan gorillerin, rehabilite edilmesinin ve mümkünse doğaya geri kazandırılmasının önemli olduğunu vurguladı.
Afrika'da bulunan PASA akreditasyonuna sahip koruma ve rehabilitasyon merkezlerinin Zeytin'in hak ettiği yaşamı sürdürebilmesi için en uygun yerler olduğunu belirten Niksarlı, "Nijerya'da yer alan bu merkezlerden birine gönderilmesi, onun doğal ortamına yakın koşullarda, diğer gorillerle birlikte yaşayarak türüne uygun bir hayat sürmesini sağlayacaktır" diyor.
PASA, kurtarılan gorillerin rehabilitasyonu konusunda onlarca yıllık deneyime sahip olduklarını, yeni goril grupları oluşturmayı ve uygun olanların doğaya geri bırakılmasını hedeflediklerini aktarıyor.
Zeytin'in İstanbul'da bulunmasının ardından Nijeryalı ve Türk yetkililerle hemen iletişime geçildiğini belirten PASA, her iki hükümetin de hızlı ve olumlu yanıt verdiklerini ifade ediyor.
Nijerya'da nereye gönderilecek?
Zeytin'in Nijerya'da bulunan ve halihazırda kurtarılmış Bili isimli üç yaşında dişi bir gorilin bulunduğu, kurtarılmış hayvanların rehabilitasyonunda onlarca yıllık deneyime sahip bir PASA üyesi olan Drill Ranch isimli tesise gönderilmesi planlanıyor.
Uzmanlar, Nijerya'da Zeytin'i barındırmak, bakımını yapmak ve rehabilite etmek için Drill Ranch'ten daha donanımlı bir tesis olmadığını ifade ediyor.
BBC Türkçe'ye konuşan Drill Ranch'in dahil olduğu Pandrillus organizasyonu yöneticileri Liza Gadsby ve Peter Jenkins de herhangi bir primat için en önemli şeyin kendi türleriyle birlikte yaşaması olduğuna dikkat çekerek, Bili ve Zeytin'in bir arada kalmasının önemini vurguluyor.
Gorillerin dört yaşına kadar yavrularıyla ilgilendiğini, fotoğraflardan Zeytin'in bir, bir buçuk yaşında olduğunun anlaşıldığını belirten Gadsby ve Jenkins, onun yaşadığı travma ve korkuya dikkat çekiyor:
"Unutmayın ki annesi avcılar tarafından vuruldu ve Zeytin, annesi onu korumak için avcılara sırtını döndüğü için hayatta kaldı. Ölen annesinin altında kaldı, kaçırıldı ve oradan oraya taşınırken İstanbul'da kurtarıldı.
İhtiyacı olan diğer gorillerle birlikte olmak ve mümkünse yeni bir goril ailesiyle yahşi hayata geri dönmek. Bu, Türkiye'de asla gerçekleşemeyecek bir senaryo."
BBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan Nijerya Çevre Bakanlığı altındaki CITES Nijerya'dan Ajogwu Felix Ejeh, Zeytin'in iyi durumda olduğuna dair güvence vererek, onun Nijerya'ya iadesiyle ilgili iki hükümetin de özenle çalıştığını söyledi.
Türkiye ve Nijerya'dan konuştuğumuz uzmanlar da Zeytin'in en güvenli şekilde ve olması gereken koşullarda, yaban hayatı koruma taahhüdünü yerine getirerek geri gönderilmesi için hem bakanlık hem de CITES Türkiye'nin çalıştığına inanıyor.
Uzmanlar Zeytin'in süreçteki bakımı için duydukları mutluluğu dile getiriyor.
Yaban hayvan kaçakçılığı dünya genelinde sıkça karşılaşılan bir suç ve uzmanlara göre buna karşı daha güçlü bir uluslararası müdahaleye acilen ihtiyaç duyuluyor.
PASA, 13 Afrika ülkesindeki 23 üyeden oluşan, Afrika'daki en büyük akredite primat koruma alanları ve yaban hayatı merkezleri ağı.
Üye merkezlerde 4 binden fazla kurtarılmış hayvana bakılıyor.
