Büyük ve çok sancılı bir değişim!
Son aylarda oldukça tuhaf bir durumla giderek daha sık karşılaşıyoruz. Küresel ekonomiye ilişkin tahminler daha sık güncelleniyor ve giderek daha olumsuz bir görünüm sergiliyor; bir anlamda daha zor koşullara hazırlıklı olunması yönündeki uyarıların tonu ciddileşiyor. Fakat bu durum etkili ve yetkili kesimleri daha fazla yalan söylemeye ve eski yanlışların yanına yenilerini koyma telaşına itiyor; bunları yaparken salgına ilişkin gelişmeleri paravan yapıp diğerlerini unutturmak için her yola başvuruyorlar.
Çok uzun bir süredir sorunların ağırlaşması pahasına günü kurtarmak konusunda suç ortaklığı yapanların yolları, ayrışmaya başlamış olabilir! Para ve maliye politikalarının hesapsızca gevşetilmeye başlaması, sadece yüksek doz ağrı kesici vermek konusunda seferber olunduğu anlamına geliyor; bu durum sorunları çözmüyor, tam aksine eskilerini ağırlaştırıyor ve yenilerini yaratıyor.
Çok önemli bir kısmı finansal ürüne dönüştürülmüş riskler, yüksek fiyatlardan kamulaştırılıyor. Bu geri dönüşü olmayan, sonrasının öncesine olası benzerliklerini tümü ile yok edecek bir değişim. Çöp konumuna düşmüş riskler kamulaşacak, ekonomik görünüm giderek olumsuzlaşacak ve sistemi oluşturan kurumsal yapı hızla kırılganlaşacak!
Bu olasılığın oldukça yüksek olduğunun farkında olan büyük finansal yatırımcılar, bu son fırsatı değerlendirmek için herkesi kullanıyor! Siyasiler, gidişat konusunda kırılganlaşan kurumsal yapının uyarılarını dinlemeyecek! Yalan rüzgarları geri plandaki bu işleyişi bir süre gizleyecek, gerçekler açığa çıktığında kriz fırtınaları dinmeyecek!
Salgının tepe yapması ve kademeli olarak normalleşme sürecine geçiliyor olması, yukarıda ifade ettiğimiz işleyiş açısından özel bir önem taşımıyor. Küresel ölçekte ekonomilerin kısa sürede aşılamayacak bir daralma yaşamaya başlamış olması, salgın tarafından tetiklenmiş olabilir fakat salgın geride kaldığında eğilimler eski düzeylerine geri dönemeyecek. Geleneksel IMF programlarının başarı şansı hiç olmayacak ve çöküşler olmadan yeni düzenlerin doğumları gündeme gelemeyecek.
Belirsizlik ve kırılganlık düzeyi çok yüksek, tünelin ucu görünmüyor. Fakat siyasiler, yüksek dozlu ağrı kesicilerin kendilerini destekleyeceğini umarak tam aksini iddia etmekten vazgeçmiyor! Bu büyük zaaf, çöpe dönüşmüş risklerin çok yüksek fiyatlardan kamulaşmasını mümkün kılabiliyor!
Bazı kesimler çok yüksek fiyatlardan risklerin kamulaştığı söylemine itiraz edebilir; kanıt olarak da geçmiş ile bugünü mukayese ederek veya hayali gelecek varsayımlarını kullanarak göz boyayabilirler. Bu türden yaklaşımlar, siyasilerden de fazlası ile destek bulabilir!
Küresel yaşam standardı, dalgalı bir şekilde gerileyecek; bu durum, küresel ekonomiyi ve farklı ürün grupları arasındaki farklılaşmaları etkileyecek. Eğilimlerin sürdürülebilir ve politikaların geleneksel olmadığı çeyrek asır boyunca, fiyat hadleri farklı çalıştı. Kolay borçlanma tüketim ve yatırım eğilimlerini çeşitlendirdi ve ekonomik görünümü geçici olarak güzelleştirecek bu durum para politikaları ile sonuna kadar desteklendi. Toplam tüketim içinde zorunlu ihtiyaçların payı azaldı, diğerlerinde her tür sapkınlık yaşandı!
Artık durum değişiyor! Toplam tüketim kaçınılmaz olarak daralacak ve zorunlu ihtiyaçların bu toplam içindeki payı artıyor olacak. Bu süreçte ekonomik görünüm bozulacak, zorunlu olmayan ürünlere talep azaldıkça bunlara ilişkin tüm değerlemeler eriyecek ve yozlaşmış düzeni çökertecek. Son yarım yüzyıl içinde tanıştığımız bazı kavramlar anlamını yitirecek ve olduğumuzdan farklı görünerek birbirimizi aldatmak zorlaşacak! Tüm bu süreç, belki de en büyük bunalım veya uzun istikrarsızlık dönemi olarak anılacak!
Fiyat hadlerinde yaşanması muhtemel değişim, hiçbir şeyin eskisi gibi olamayacağı söyleminin daha açık ve anlaşılır şekli olabilir. Toplam küresel tüketim hacminin gerilediği ve eskiye oranla çok daha büyük kısmının zorunlu ihtiyaçlardan oluştuğu koşullarda, önceliklerin değişmesi ve algıların kökten bir şekilde farklılaşması kaçınılmazdır!