COVID-19 pandemisinin belediyelerin finansalları üzerindeki etkisi
Ahmet ARSLAN- Denetçi, CPA, MBA
COVID-19 pandemisi sürecinde gerek mahalli hizmetlerin yerine getirilmesi gerekse sosyal yardımlar konusunda belediyeler önemli roller üstlenmiştir.
Bu durum aşağıda ayrıntılı olarak irdelendiği üzere belediyelerin gelir ve giderleri ile varlık ve yükümlülüklerini önemli ölçüde etkilemiştir.
- Pandemi sürecinde belediyelerin bütçe dengesi
|
Tablo 1: Mahalli idarelerin gelir ve giderleri |
|||
|
Yılı |
Bütçe giderleri (Bin TL) |
Bütçe gelirleri (Bin TL) |
Bütçe dengesi (Bin TL) |
|
2019 |
123.349.928 |
115.484.308 |
-7.865.620 |
|
2020 |
134.559.344 |
136.768.350 |
2.209.006 |
Tablo 1’de görüldüğü üzere, belediyelerin toplam bütçe giderleri yaklaşık olarak 135 milyar lira düzeyinde bulunmaktadır.
2020 yılında belediyelerin toplam giderlerinde %9 oranında artış meydana gelirken toplam gelirlerinde %18 oranında artış meydana gelmiştir. Dolayısıyla, 2019 yılında belediyelerin bütçe gelirleri bütçe giderlerinin %93,6’sını karşılamasına rağmen, 2020 yılında belediye bütçeleri fazla vermiştir.
Tablo 2’de görüldüğü üzere, belediyelerin 2020 yılında bütçe fazlası vermesinde pandeminin etkisiyle sosyal hareketliğinin azalmasının sonucu olarak belediyelerin yatırım giderleri, sosyo-kültürel etkinlik giderleri, temsil ağırlama vb. harcamalarının azalmasının da etkisi bulunmaktadır.
- Belediyelerin giderleri
|
Tablo 2: Belediyelerin Giderleri |
||||
|
Harcama Türü |
Harcama tutarı (1000 TL) |
Toplam Harcamalar içindeki payı (%) |
||
|
2019 Yılı |
2020 Yılı |
2019 Yılı |
2020 Yılı |
|
|
Personel giderleri |
17.524.466 |
18.796.962 |
14,2 |
14,0 |
|
Sosyal Güvenlik Kurumu devlet primi |
2.722.133 |
2.869.928 |
2,2 |
2,1 |
|
Mal ve hizmet alımları |
56.225.839 |
60.878.819 |
45,6 |
45,2 |
|
Faiz giderleri |
6.407.183 |
6.548.051 |
5,2 |
4,9 |
|
Cari transferler |
6.081.654 |
8.088.163 |
4,9 |
6,0 |
|
Sermaye harcamaları |
29.490.278 |
31.772.889 |
23,9 |
23,6 |
|
Sermaye transferleri |
2.526.114 |
2.531.216 |
2,0 |
1,9 |
|
Borç verme |
2.372.261 |
3.073.316 |
1,9 |
2,3 |
|
TOPLAM |
123.349.928 |
134.559.344 |
100,0 |
100,0 |
Tabloda görüldüğü üzere, pandemi sürecinde belediyelerin personel giderleri, mal ve hizmet alımları, faiz giderleri, sermaye harcamaları ve sermaye transferlerinin bütçe içindeki payında azalış, cari transferler ve borç verme kalemlerinin bütçe içindeki payında ise artış meydana gelmiştir.
- Belediyelerin gelirleri
|
Tablo 3: Belediyelerin gelirleri |
||||
|
Gelir Türü |
Gelir tutarı (1000 TL) |
Toplam gelirler içindeki payı (%) |
||
|
2019 Yılı |
2020 Yılı |
2019 Yılı |
2020 Yılı |
|
|
Vergi gelirleri |
15.694.186 |
18.271.477 |
13,6 |
13,4 |
|
Teşebbüs ve mülkiyet gelirleri |
10.942.769 |
11.405.511 |
9,5 |
8,3 |
|
Alınan bağış ve yardımlar ile özel gelirler |
2.416.044 |
2.859.353 |
2,1 |
2,1 |
|
Faizler, paylar ve cezalar |
77.306.917 |
94.720.256 |
66,9 |
69,3 |
|
Sermaye gelirleri |
8.688.170 |
8.804.239 |
7,5 |
6,4 |
|
Alacaklardan tahsilâtlar |
436.222 |
707.514 |
0,4 |
0,5 |
|
TOPLAM |
115.484.308 |
136.768.350 |
100,0 |
100,0 |
Tablo 3’te görüldüğü üzere, belediyelerin 2019 yılına nazaran 2020 yılında vergi gelirleri, teşebbüs ve mülkiyet gelirleri ile sermaye gelirlerinin bütçe içindeki payında düşüş, faizler, paylar ve cezalar kaleminin bütçe içindeki payında ise artış meydana gelmiştir. Faizler, paylar ve cezalar kalemi belediye gelirlerinin belkemiğini oluşturmakta olup bu kalemin neredeyse tamamı merkezi yönetim bütçe gelirlerinden belediyelere aktarılan paylardan oluşmaktadır.
Pandemi sürecinde iktisadi ve sosyal faaliyetlerdeki daralma nedeniyle belediyelerin öz gelirlerinde azalış, merkezi yönetimden belediyelere aktarılan paylarda ise önemli ölçüde artış meydana gelmiştir.
Merkezi yönetimden belediyelere aktarılan paydaki artış merkezi yönetimin inisiyatifinden değil; merkezi yönetim vergi gelirlerinin %70’inden fazlasının KDV ve ÖTV gibi tüketime dayalı dolaylı vergilerden oluşmasından dolayı pandemi sürecinde artan tüketim harcamalarının söz konusu vergi gelirlerini önemli ölçüde arttırması nedeniyle bu gelirlerden belediyelere ayrılan pay tutarının da otomatik olarak artmasından kaynaklanmıştır.
- Belediyelerin varlık ve yükümlülükleri
Belediyelerin varlık ve yükümlülüklerine ilişkin ayrı bir veri seti bulunmamakla birlikte, 2020 yılında mahalli idarelerin nakit para, alacak, taşınır ve taşınmaz mal gibi toplam varlık büyüklüğü yaklaşık olarak 658 milyar TL, toplam borçları (yükümlülük) ise yaklaşık olarak 207 milyar TL düzeyinde bulunmaktadır.
Mahalli idarelerin varlıklarının büyük bir kısmı arazi, arsa, taşıt, makine, demirbaş gibi maddi duran varlıklardan, yükümlülüklerinin büyük bir kısmı banka kredilerinden oluşmaktadır. Mahalli idarelerin yaklaşık olarak 32 milyar TL düzeyinde dış borcu bulunmaktadır.
Mahalli idarelerin mülkiyetine sahip bulundukları toplam taşıt sayısı 92 bin 110, kiralık olarak kullandıkları toplam taşıt sayısı ise 33 bin 282’dir.
Sonuç;
Pandemi sürecinde belediyelerin sosyal yardım vb. bazı gider kalemlerinde artış olmasına karşın diğer gider kalemlerinde nispi azalma ve merkezi yönetimden belediyelere aktarılan paylarda önemli artışlar meydana gelmiştir. Bu durum belediyelerin bütçe fazlası vermesiyle sonuçlanmıştır. Dolayısıyla, merkezi yönetimden aktarılan kaynak belediyelerin bütçe dengesinde bozulmanın önüne geçmiştir.
Bununla birlikte, belediye gelirlerinin merkezi yönetime bu ölçüde bağımlı hale gelmesi beraberinde bir takım riskleri de barındırmaktadır. Belediyelerin bütçe dengesini sürdürmek için mal ve hizmet alımları ile yatırım harcamalarını kontrol altına alması ve öz gelirlerini arttırmasına ihtiyaç bulunmaktadır.