Üniversitelerin mali özerkliği

Ahmet Arslan - Denetçi, CPA, MBA

Mali özerklik bir kurumun kendine özgü mali kaynaklara sahip bulunması ve söz konusu kaynakları kendi faaliyet ve ihtiyaçları için kullanması olarak tanımlanabilir.

Anayasamıza göre devlet üniversiteleri bilimsel özerkliğe sahip bulunmakla birlikte mali özerkliğe sahip değildir. Üniversitelerin mali özerkliği 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nda üniversitelere “özel bütçe” statüsünün verilmesi suretiyle sağlanmıştır. Zira, üniversiteler söz konusu kanuna ekli II sayılı cetvelde sayılmıştır.

Kanunda “Özel bütçe”, bir bakanlığa bağlı veya ilgili olarak belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere kurulan, gelir tahsis edilen, bu gelirlerden harcama yapma yetkisi verilen, kuruluş ve çalışma esasları kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenen ve bu kanuna ekli (II) sayılı cetvelde yer alan her bir kamu idaresinin bütçesidir. Görüldüğü üzere, söz konusu tanıma göre bir kurumun özel bütçeli olabilmesi için kendisine gelir (öz gelir) tahsis edilmesi ve bu gelirlerden harcama yapma yetkisi verilmiş olması gerekmektedir.

Öğrenci harçlarının kaldırılmasıyla birlikte üniversiteler önemli bir gelir kaleminden mahrum kalmışlardır. Söz konusu kayıp Hazine yardımları (vatandaşın vergileri) ile ikame edilmektedir. Bu durum üniversitelerin tamamen Hazineye bağımlı hale gelmesine ve bir nevi genel bütçeli idareye dönüşmesine yol açmıştır. Zira, Türkiye’de devlet üniversiteleri (toplam 131 adet) tarafından 2019 yılında yapılan yıllık toplam harcama tutarı yaklaşık olarak 35 milyar TL olup bunun 28 milyar TL’si Hazine yardımlarından oluşmaktadır. 2021 yılı için devlet üniversitelerine tahsis edilen bütçe yaklaşık olarak 45 milyar TL düzeyinde bulunmakta olup bunun 42 milyar TL’si yani % 93’ü Hazine yardımlarından oluşmaktadır.

Buna karşın, mali özerkliğin de etkisiyle üniversitelerde hesap verebilirlik yönünden ciddi sorunlar bulunmaktadır. Söz konusu sorunlardan bazıları şunlardır:

- Üniversiteye aktarılan hazine yardımları üniversitelerin performans sonuçlarından bağımsız olarak gerçekleştirilmektedir.

- Üniversitelerde Sayıştay denetimleri dışında rutin ve periyodik denetimler gerçekleştirilmemektedir. İç denetim de yeterli etkinlikle çalıştırılmamaktadır.

- Üniversite yönetimleri tarafından işlenen zimmet, rüşvet ve ihaleye fesat karıştırma gibi yüz kızartıcı suçlar 2547 sayılı Kanun’daki düzenleme gereğince doğrudan Cumhuriyet Savcılıkları tarafından soruşturulamamakta, ilk olarak Yükseköğretim Kurulu’nca (YÖK) soruşturma izni kararı verilmesi şartı aranmaktadır. YÖK ise nicelik ve nitelik bakımından söz konusu suçları inceleme ve soruşturma kapasitesine ve yetkinliğine sahip bulunmamaktadır.

- Üniversite kampüslerine girişlerdeki yüksek ve bazen de abartılı güvenlik tedbirleri sıradan vatandaşların üniversitede olup bitenleri görmesine imkân vermemektedir.

- Yayımlanan Sayıştay raporlarında de belirtildiği gibi üniversitelerde kayıt dışı birçok mali işlem, varlık ve kaynak bulunmaktadır.

- Üst yönetici olarak rektörün birçok mali yetkisi bulunmakla birlikte üniversite bünyesinde idari açıdan hesap verebileceği herhangi bir meclis, kurul, komite vb. bir organ bulunmamaktadır.

- Bilimsel araştırma projelerinin (BAP) akıbeti yeterli etkinlikte izlenmemektedir.

- Üniversite bünyesindeki vakıf, dernek ve kooperatifler üniversitenin kaynaklarını kullanmakta ve söz konusu kuruluşlar ile üniversite yönetimleri arasında grift ilişkiler bulunmaktadır.

Sonuç

Her geçen gün Hazineye bağımlı hale gelen üniversitelerin mali özerkliğinin tartışılması gerekmektedir. Bu tartışma bağlamında ya üniversitelere yeni gelir kaynakları sağlanması ve bununla paralel olarak üniversitelerde hesap verme mekanizmalarının tesis edilmesi ya da üniversitelerin özel bütçe statüsünün kaldırılarak bütçe ve muhasebe hizmetlerinin Maliye Bakanlığınca yerine getirilmesinin faydalı olacağı düşünülmektedir.

Hangi model tercih edilirse edilsin üniversiteye aktarılan Hazine yardımları üniversitelerin performans sonuçlarına bağlanmalı ve üniversiteler diğer kamu idarelerinin tabi olduğu denetim ve takip prosedürlerine tabi olmalıdır.