Duvarlar aynı, ama artık hikâyeler bambaşka

İzmir'e her gelişimde şehrin başka bir hikâyesini keşfediyorum. Bu kez hikâye bir liman mahallesinde başladı. Alsancak'ın eski sanayi bölgesinde yükselen, yıllarca un fabrikası olarak hizmet vermiş tarihi bir yapıdaydım. Pınar Resim Yarışması'nın jüri toplantısı için geldiğimiz Yaşar Müzesi'nde toplantı sona erdikten sonra birkaç saat boyunca katları dolaştım. Her katta farklı bir zaman dilimine girdim sanki.

Bir katta çağdaş Türk resminin altmış yıla yaklaşan serüveni...

Bir katta binlerce yıllık Anadolu uygarlıkları...

Bir başka katta ise Anadolu insanının ipliğe, renge ve motife işlediği hikâyeler...

O an şunu düşündüm:

Müzeler yalnızca eserlerin saklandığı yerler değildir. İyi müzeler aynı zamanda toplumların hafıza odalarıdır. Yaşar Müzesi de tam olarak böyle bir yer.

Bir sanayicinin kültüre bıraktığı miras

Bu hikâyenin başlangıcı aslında 1985 yılına kadar uzanıyor. Türkiye'nin ilk özel resim müzesi olarak kurulan S. Yaşar Resim Müzesi ve Sanat Galerisi, dönemin koşulları düşünüldüğünde son derece öncü bir girişimdi. Türkiye'de özel sektörün kültür ve sanata yaklaşımı henüz bugünkü kadar gelişmemişken Yaşar Topluluğu sanatın yanında durmayı seçmişti. Bu yaklaşımın arkasında kuşkusuz Selçuk Yaşar'ın kültür anlayışı bulunuyordu. Sanayi yalnızca üretim yapmak değildir. Topluma değer üretmektir.

Fabrika bacalarının tüttüğü o yıllarda, bir şehrin kültür bacasını yakma gayretiydi bu…

Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı'nın onlarca yıldır sürdürdüğü burs programları, okul yatırımları, arkeolojik kazılara verdiği destek ve sanat faaliyetleri bu anlayışın somut örnekleri. 

Bugün Yaşar Müzesi'ne baktığınızda aslında bir müzeden çok daha fazlasını, yarım yüzyılı aşan bir kültür politikasının sonucunu görüyorsunuz.

Fabrikalar hafıza da üretir

Dünyanın önemli kültür kentlerine baktığımızda ilginç bir ortak nokta çıkar karşımıza:

Eski fabrikalar, depolar ve liman yapıları zamanla kültür merkezlerine dönüşür. Çünkü sanayi yapıları yalnızca taş ve demirden oluşmaz. Onlar aynı zamanda emek tarihidir. Kent belleğidir.

Yaşar Müzesi'nin bulunduğu 1895 tarihli un fabrikası da böylesi bir yapı. Bir zamanlar İzmir'in ekonomik hayatına hizmet eden bina bugün kültürel yaşamın merkezlerinden birine dönüşüyor.

Bu dönüşüm bana her zaman çok etkileyici gelir. Çünkü geçmiş silinmeden geleceğe taşınmıştır. Duvarlar aynı duvarlardır. Ama içeride dolaşan hikâyeler değişmiştir. Eskiden buğday çuvallarının dolaştığı koridorlarda bugün sanatseverler dolaşmaktadır.

DYO'nun anlattığı Türk resmi tarihi

Müzenin kalbi kuşkusuz DYO Retrospektif Sergisi. Burada yalnızca tabloları görmüyorsunuz. Türk resim sanatının son altmış yıllık değişimini izliyorsunuz. 1967 yılında başlayan DYO Resim Ödülleri, bugün artık bir yarışmanın çok ötesinde bir anlam taşıyor. Türkiye'de sayısız sanatçı için ilk görünür olma fırsatı bu yarışmalar sayesinde doğdu.

Yalçın Gökçebağ'ın yıllar önce söylediği gibi, o dönemlerde genç ressamlar için DYO ve Devlet Resim Heykel Sergileri yalnızca prestij değil, yaşamlarını sürdürebilmeleri için de önemli desteklerdi. Bugün sergi salonlarında dolaşırken gençlik yıllarında ödül alan sanatçıların daha sonra Türk sanatının ustaları haline geldiğini görmek ayrı bir heyecan yaratıyor.

Neş'e Erdok'tan Gülsün Karamustafa'ya, Adnan Çoker'den Mustafa Ayaz'a kadar birçok ismin yolu yarışmadan geçmiş. Bir anlamda Türkiye'nin çağdaş sanat tarihi burada duvarlara asılmış durumda.

Anadolu'nun binlerce yıllık yolculuğu

Müzenin bir başka katında bu kez resimden tarihe geçiyorsunuz. Karşınıza, Türkiye İş Hukuku'nun kurucularından Prof. Dr. Münir Ekonomi'nin bağışlarıyla oluşturulan arkeoloji koleksiyonu çıkıyor. Neolitik Çağ'dan Bizans'a, Selçuklu'dan Osmanlı'ya uzanan geniş bir zaman dilimini kapsayan eserler, Anadolu'nun katman katman birikmiş hikâyesini gözler önüne seriyor. Ana tanrıça figürlerinden idollere, seramiklerden cam eserlere, mühürlerden günlük yaşam objelerine kadar uzanan bu seçki, yalnızca geçmişe ait nesneleri sergilemiyor; insanın binlerce yıldır değişmeyen merakını, üretme arzusunu ve yaşama biçimlerini de anlatıyor.

Arkeolojiye her zaman biraz edebiyat gözüyle bakmışımdır. Toprağın altından çıkan her eser, yarım kalmış bir cümlenin devamı gibidir. Müzedeki vitrinlerin önünde dururken, binlerce yıl önce o toprağa fısıldanmış ve bugün bu müzede tamamlanan o cümleleri duyar gibi oldum. Bir vitrinin önünde durup binlerce yıl önce yaşamış bir insanın elinin değdiği bir objeye bakarken, zamanın aslında ne kadar ince bir çizgi olduğunu düşünmeden edemiyor insan. Bu bölüm, Yaşar Müzesi'nin yalnızca sanatın değil, Anadolu uygarlıklarının da belleğini taşıyan bir kurum olduğunu gösteriyor.

Kilimlerin sessiz dili

Müzenin beni en çok etkileyen bölümlerinden biri ise kilim koleksiyonu oldu. Çünkü kilimlere hiçbir zaman yalnızca bir dokuma olarak bakamıyorum. Onlar, Anadolu'nun sayfalara dökülmemiş romanları.

Her motif bir sözcük, her renk bir duygu, her desen bir hikâye.

Prof. Dr. Nazan Ölçer'in danışmanlığında oluşturulan bu bölüm yalnızca estetik açıdan değil, kültürel süreklilik açısından da büyük değer taşıyor. Batı Anadolu'nun renkleriyle Doğu Anadolu'nun sembolleri aynı salonda buluşuyor. Bir bakıma Anadolu kendi kendini anlatıyor.

Geleceğe yapılan yatırım

Müzenin en sessiz ama en kıymetli köşelerinden biri de kütüphanesi. Sergi salonlarında dolaşırken gözün renklerle, biçimlerle ve eserlerle kurduğu ilişki, burada yerini okumaya ve araştırmaya bırakıyor. Çünkü kültür yalnızca görmekle değil, öğrenmekle de derinleşiyor. Özellikle genç araştırmacılar, öğrenciler ve sanat meraklıları için bu tür kütüphaneler müzelerin tamamlayıcı hafızası niteliğinde. Yaşar Müzesi'nin kütüphanesi de bu anlamda yalnızca bir okuma alanı değil, sanatla bilgi arasında kurulan önemli bir köprü.

Yaşar Müzesi'nin başarısı yalnızca koleksiyonlarında değil. Geleceğe bakışında.

350 kişilik konferans salonu, çocuk atölyeleri, kütüphanesi ve planlanan etkinlikleriyle burası yaşayan bir kültür merkezi olmayı hedefliyor. Çünkü bir müzenin gerçek başarısı ziyaretçi sayısıyla değil, oradan ilham alan çocuklarla, sanata ilk kez dokunan gençlerle ve merak eden insanlarla ölçülüyor.

İzmir'e yakışan bir müze

Müzeden ayrılırken pencereden dışarı baktım. Liman bölgesinin hareketliliği sürüyordu. Yük gemileri, vinçler, kamyonlar... Yani üretim devam ediyordu. Ama bu tarihi yapının içinde başka bir üretim vardı artık. Bilginin üretimi. Kültürün üretimi. Sanatın üretimi. Belki de bir kentin geleceği tam burada şekilleniyordu. Bir zamanlar un üreten fabrikanın bugün düşünce üretmesi ne güzel şey.

Yaşar Müzesi, yalnızca İzmir'in değil, Türkiye'nin kültür hayatına kazandırılmış önemli bir armağan.

Ve bana kalırsa daha şimdiden şehrin yeni hafıza mekânlarından biri olmayı başarmış durumda.